Het IJzeren kruis


Het IJzeren kruis (Eisernes Kreuz in het Duits) is een Pruisische, en later een Duitse militaire onderscheiding. Het IJzeren Kruis werd op 10 maart 1813 door de Pruisische koning Frederik Willem III ingesteld. Het ontwerp van het "ijzeren kruis" is, zo blijkt uit een potloodtekening van Hoogstderzelven hand, van Koning Frederik Willem III zelf. De koning was de stichter van dit militaire ereteken dat in eerste instantie alleen aan Pruisische onderdanen werd verleend.



Vorm en herkomst
De vorm en uiterlijk van de orde werden bewust gekozen aan de hand van het kruis van de Duitse Orde, een zwart kruis met de typische verbrede balken, zoals de Deutschritter al vanaf de 14e eeuw droegen. De koning ontwierp het kruis zelf. In tegenstelling tot andere militaire onderscheidingen in de wereld werd afgezien van waardevolle materialen, wat het plichtsbesef van een militair moest weergeven. Het lint was tot 1918 zwart met twee witte strepen.

1813
Het IJzeren Kruis werd als onderscheiding in de oorlog tegen Napoleon toegekend zonder onderscheid te maken in stand en rang. In 1815 werd vastgesteld dat de onderscheiding ook aan bondgenoten van Pruisen mocht worden verleend. De Pruisische generaal-veldmaarschalk Blücher ontving na de slag bij Waterloo, die dankzij zijn ingrijpen door de geallieerden werd gewonnen, een IJzeren Kruis met een gouden ster. Men noemt deze onderscheiding, die alleen hem ten deel viel, daarom de Blücherster.

1870
Bij het begin van de Frans-Duitse Oorlog in 1870 werd het kruis door keizer Wilhelm I heringevoerd, tot het einde van de oorlog. In de Frans-Duitse oorlog werden speciale uitvoeringen voor verpleegsters (met een opgelegd rood kruis), en legeraalmoezeniers en priesters (aan een wit lint) ingesteld. Het erekruis voor vrouwen en maagden (Ehrenkreuz für Frauen und Jungfrauen) was een apart ereteken dat in vorm gelijk is aan het ijzeren kruis. Anders dan het ijzeren kruis, dat uiteraard van gietijzer is, is deze onderscheiding van zilver.

In 1897 werd een zilveren eikenblad toegevoegd met het opschrift "25". Hiermee werden de veteranen van de oorlog van 1870 geëerd.

1914
Bij het begin van de Eerste Wereldoorlog werd het kruis opnieuw ingevoerd, ditmaal door keizer Wilhelm II. Het Kruis werd in deze oorlog zo vaak verleend dat het in aanzien daalde. Er werden naar schatting 5 miljoen IJzeren Kruizen 2e klasse verleend en 218.000 1e klasse. De latere Duitse dictator Adolf Hitler werd met het IJzeren Kruis eerste, en tweede klasse onderscheiden. Deze laatste onderscheiding was voor een korporaal opmerkelijk.

In 1915 werd het mogelijk gemaakt om het ijzeren kruis ook aan onderdanen van bondgenoten zoals Oostenrijk en Turkije te verlenen.

Van 1813 tot 1914 onderscheidde men drie klassen:

Grootkruis : Aan een lint om de hals,
IJzeren Kruis 1e klasse : zonder lint op de borst en
IJzeren Kruis 2e klasse : aan een lint op de borst.
De Pruisische generaal-veldmaarschalk Von Hindenburg ontving voor zijn buitengewone verdiensten (de overwinning in de Slag bij Tannenberg) een niet-voorziene onderscheiding, namelijk een speciaal voor hem ingestelde klasse. Het IJzeren Kruis werd op een gouden ster gezet. Dit kruis wordt de Hindenburgster genoemd.

1939 - 1945
Tijdens de Tweede Wereldoorlog voerde Hitler het IJzeren Kruis opnieuw in. Ditmaal was het geen militaire onderscheiding maar een ridderorde. Het lint was nu zwart, wit en rood. Het was iets dikker en toonde het jaartal 1939 op de voorzijde, 1813 op de achterzijde en in het midden het hakenkruis.

Van 1939 tot 1945 onderscheidde men vier klassen:

Grootkruis
Ridderkruis
IJzeren Kruis 1e klasse
IJzeren Kruis 2e klasse
Geschat wordt dat in de Tweede Wereldoorlog ongeveer 2,3 miljoen IJzeren Kruizen 2e klasse en 300.000 IJzeren Kruizen 1e klasse werden verleend. Veteranen van de Eerste Wereldoorlog die ook in de Tweede Wereldoorlog een ijzeren kruis ontvingen dragen boven hun kruis een gesp in de vorm van een kleine adelaar met het jaartal "1914".

Het grootkruis werd in 1939 ingesteld en is slechts éénmaal verleend, aan Hermann Göring. Het ridderkruis kwam in de plaats van de tot 1918 verleende Pruisische Pour le Mérite. Het kende een aantal verschillende klassen.

Ridderkruis, werd 7.313 keer verleend
Ridderkruis met eikenloof (vanaf 3 juni 1940), werd 883 keer verleend
Ridderkruis met eikenloof en zwaarden (vanaf 21 juni 1941), werd 159 keer verleend
Ridderkruis met eikenloof, zwaarden en briljanten (sinds 15 juli 1941), werd 27 keer verleend, onder andere aan Rommel, Model en Dietrich
Ridderkruis met gouden eikenloof, zwaarden en briljanten (sinds 29 december 1944), werd verleend aan Hans-Ulrich Rudel. Hij ontving deze decoratie voor het vernietigen van honderden tanks aan het Oostfront.
In 1940 wordt Rijksmaarschalk Hermann Göring het Grootkruis van het ijzeren kruis verleend om de bevelhebber van de luchtmacht te eren voor de "Blitzkrieg" in België en Frankrijk. De voor hem vervaardigde ster met gouden stralen wordt, omdat de luchtmacht in de daaropvolgende veldtochten vaak ernstig tekort schiet, niet verleend. Dit ereteken is door de Amerikanen buitgemaakt en bevind zich in het museum van het Amerikaanse leger.

Na 1945
Het IJzeren Kruis wordt sinds 1945 niet meer verleend. De Bondsrepubliek staat het dragen van een IJzeren Kruis waarvan het hakenkruis is verwijderd conform een wet van 26 juli 1957 toe. Op overtreding van deze wettelijke bepaling staat een zware straf. In het algemeen verleent Duitsland, in tegenstelling tot andere NAVO-bondgenoten geen onderscheidingen meer voor moed.

Het Ridderkruis met het gouden eikenloof, zwaarden en briljanten werd slechts eenmaal verleend. De vlieger kolonel Rudel ontving deze decoratie voor het vernietigen van honderden tanks aan het Oostfront. In de Tweede Wereldoorlog werden volgens officiële, maar slecht gestaafde opgaven 7.028 ridderkruizen verleend. Op veilingen in Duitsland en elders zijn meer dan 55.000 ridderkruizen in omloop. Dat doet vermoeden dat deze kostbare onderscheiding, een authentiek ridderkruis kost in 2005 ongeveer €5.000, op grote schaal vervalst is.
Collectie

IJzeren Kruis 2e klasse

   

IJzeren Kruis 2e klasse Oorkonde

     

IJzeren Kruis 1ste klasse

IJzeren Kruis Ridderkruis